Image
Top
Navigation

Wonen

Is ons brein oersterk of oerstom? De toekomst zal het leren.

Anselien School
Je leest het steeds vaker: wij mensen voelen ons eigenlijk het meest op ons gemak op de Afrikaanse Savanne. Als ik om me heen kijk lijkt mijn omgeving daar in de verste verte niet op. Geen gras waarin ik me kan verbergen. Die enkele boom wil nog wel, maar dat weidse vergezicht is ook ver te zoeken. Toch lijkt ons brein daarvoor gemaakt en is het niet opgewassen tegen de moderne maatschappij. Hierdoor is er sprake van verwarring in ons hoofd. Of van ‘mismatch’ zoals Mark van Vugt, hoogleraar evolutionaire psychologie en schrijver Ronald Giphart het wat vriendelijker samenvatten in hun gelijknamige boek.

In hun boek laten ze zien hoe we nog dagelijks misleid worden door ons oeroude brein. Met steeds dramatischer gevolgen op velerlei vlakken. Het kost ons onze gezondheid en ons welbevinden. In de oertijd leed je weliswaar aan kortdurende stress als je achterna gezeten werd door wild. Nu is langdurige stress een heuse sluipmoordenaar geworden. Hoe is dat zo gekomen? En kunnen we dat op een of andere manier weer matchen?

Zwervend over de Savanne tot nu

De mismatchtheorie gaat over de botsing tussen onze biologische en culturele evolutie. De ontwikkeling van de oermens heeft geen gelijke tred gehouden met de veranderingen in de moderne leefwereld. Sinds twaalfduizend jaar leerden mensen hoe ze -op steeds grotere schaal- land konden bewerken voor de productie van voedsel. Doordat de hoeveelheid voedsel toenam, konden er ook meer kinderen gebaard worden met een aanzienlijke groei van de wereldbevolking tot gevolg. Mensen gingen zich vestigen op een plaats. Uit kleine nederzettingen ontstonden dorpen, steden en nog grotere steden. De ideale groepsgrootte van honderdvijftig individuen waarin vroeger op de savanne werd rondgetrokken, al mijlenver gepasseerd. Na deze landbouwrevolutie voltrok zich in de negentiende eeuw de industriële revolutie en sinds de tweede wereldoorlog de digitale. Volgens futurologen staan we nu aan de vooravond van de genetische revolutie, die de mens in staat stelt zichzelf biologisch te veranderen. Dan krijgen we kunstmatige selectie in plaats van natuurlijke. De toekomstscenario’s daarvan, kan en wil mijn brein niet bevatten.

Savanne. Foto Richard Kittenberger

Snelheid van culturele versus biologische evolutie

In de natuur passen organismen zich aan de omgeving aan. Dit gebeurt door natuurlijke selectie. Bij mensen is gaandeweg het vermogen ontstaan om de omgeving zelf aan te passen en te vormen. Door culturele aanpassingen kunnen we in onze evolutionaire behoeften aan voedsel, veiligheid en voortplanting voorzien. En onze natuurlijke zwakheden maskeren. We hebben brillen en lenzen om slecht zicht op te heffen, medicijnen om infecties te onderdrukken en nog ontelbaar meer hulpmiddelen om ons bij te staan.
Maar om nou te zeggen dat al die aanpassingen van onze omgeving gunstig zijn? Nou nee. Soms is er sprake van een verkeerde combinatie. Het wordt een 'mismatch' genoemd als door verandering in de omgeving de overlevings- en voortplantingskansen verminderen. Mismatch verklaart waarom er zoveel mensen rondlopen met lichamelijke klachten, overgewicht, depressies en burn-outs.

Kenmerken van het oerbrein

Als je de menselijke evolutie als een uur ziet dan heeft in de laatste 17 seconden pas de landbouwrevolutie plaatsgevonden. Vreemd is het dus niet dat we in dat korte tijdbestek al die veranderingen niet konden bijbenen.

Hoe werkt ons oerbrein eigenlijk?

 1. Ons primitieve brein is vooral gericht op ons eigen welzijn of en op dat van onze familieleden. We zijn van nature zelfzuchtig waardoor we ons eigen welzijn en dat van onze naaste familieleden belangrijker vinden dan dat van genetisch vreemden. Hoe dichterbij iemand staat, hoe meer we er voor over hebben.

2. Ons brein is nog steeds gericht op het hier en nu in plaats van in de toekomst. Onze behoeftes zien we bij voorkeur direct bevredigd. Terwijl nu de mate van zelfbeheersing een goede voorspeller is voor minder stress en hoger (school) prestaties.

3. Gevoelig zijn voor status stamt ook uit de oertijd. Status bracht je in de oertijd een groter deel van de seks en schaarse voedselbronnen. Door de neiging tot het verkrijgen van status willen we steeds meer en beter dan de ander om ons heen. Dit leidt tot enorme spilzucht.

4. In vroegere tijden kon het een kwestie van leven en dood zijn door vooral in de groep te blijven. Dit kuddegedrag vertonen we nog steeds. Fraai te zien op filmpjes die op FB wel eens voorbij komen. Groepsdruk vinden we blijkbaar belangrijker dan logisch nadenken.

5. Een vijfde oertrek is dat we vooral aandacht hebben voor directe zintuiglijke ervaringen. Informatie die we niet direct met onze ogen zien, zoals smeltende ijskappen, negeren we. Wat we niet direct via onze eigen zintuigen binnenkrijgen, raakt ons nauwelijks.

Waar het brein onze voorouders hielp te overleven op de savanne met veel ruimte en weinig soortgenoten, keert het keihard tegen ons in de huidige wereld. Met mega-milieuproblemen tot gevolg.

Industrial pollution

Onweerstaanbare prikkels

Nu we ervan uit mogen gaan dat we nog met oerbrein rondlopen, kunnen we ook iets meer van ons gedrag begrijpen. Ons denken, voelen en handelen komt voort uit natuurlijke selectie in de oertijd. De natuur selecteert díe psychologische mechanismen, die bijdragen aan instandhouding van de soort. Dat noemen we instincten.

Het brein stuurt ons gedrag aan in reactie op externe en interne prikkels. Om een gedragskeuze te maken kunnen we hooguit twee in het oog springende prikkels aandacht geven. Een mismatch kan optreden wanneer ons brein verkeerd reageert op een prikkel die ons in de war brengt.

Vier van die verwarring zaaiende prikkels oftewel de vier onweerstaanbare O’s:

1 Overdreven. Neem zoetigheid. Onze ingebouwde voorkeur voor zoetigheid zette ons aan om beperkt voorkomende honing en rijp fruit te eten. Het hedendaagse vele malen zoeter en kleurrijker snoepgoed is een overdreven prikkel. Met slechte gebitten en welvaartsziektes als overgewicht en diabetes van dien.

2 Onecht. Als voorbeeld wordt internetporno genoemd. Deze prikkels bootsen de werkelijkheid na en nemen daardoor een loopje met ons brein. De uiterste gevolgen zijn pornoverslaving en het niet meer op zoek gaan naar een heuse partner in het echte leven.

3 Onbelangrijk. In de prehistorie kon een fysiek sterke leider je beschermen tegen roofdieren en vijandige groepen. Tegenwoordig moet een leider vanachter zijn bureau de juiste beslissingen nemen over complexe zaken. Een sterke leider is nu minder relevant, een empathische des te meer. Toch blijven we gevoelig voor die sterke leider, ook al keert dat zich tegen onze eigen belangen.

4 Ontbrekende prikkels. Onze voorouders leefden in kleine hechte, veelal familiaire groepen. De leden kenden elkaar goed, ze waren afhankelijk van elkaar en hielpen waar nodig. Nu kennen stadsbewoners hun eigen buren niet of nauwelijks. De afwezigheid van een hecht sociaal netwerk heeft veel negatieve gevolgen voor de mens. Van vereenzaming, verslavingen, verhoogde gezondheidsrisico’s als hogere bloeddruk, stress, slapeloosheid tot minder levensgeluk.

Oersterk brein

De schrijvers hebben het over een ‘horrorscenario’ door de enorme ecologische schade die wij aanbrengen. Naarmate het boek vordert en ik de mismatches om mij heen ineens beter zie, word ik er niet geruster op. Wat nou als ze gelijk hebben en ons grote brein is nog steeds dat oerorgaan dat in miljoenen jaren van evolutie is gevormd om oerproblemen op te lossen?

Uit alles blijkt dat we niet het brein hebben om serieuze problemen op waarde te schatten. Zoals klimaatopwarming of machthebbers die slechts uit zijn op eigen gewin, maar wel aan knoppen mogen zitten die de hele wereld naar de knoppen kunnen helpen. 

Toch is er hoop. En eigenlijk is dat ook de boodschap van het boek: “Het opheffen van mismatch hoeft niet automatisch tot nieuwe mismatch te leiden. We zijn bovenal een sociale diersoort, met een enorm stel creatieve hersens, dus moet het mogelijk zijn om met elkaar een maatschappij te vormen waarin we allemaal gelukkiger, gezonder en welvarender zijn”.

Hoe kunnen we een mismatch omzetten in een match? En hoe kunnen we onze complexe maatschappij zo inrichten dat we reageren op de juiste prikkels, zonder per se te hoeven verhuizen naar een grot op de savanne?

Vorbeelden van groen in bedrijfsrestaurants

Eigenlijk komt het antwoord uit een weinig verrassende hoek: uit de oertijd. We moeten terug naar een natuurlijker omgeving. Zowel in de wijze waarop we ons organiseren als in onze huisvesting. Wetenschappers weten al lang dat onnatuurlijke ruimtes als kantoortuinen en fabriekshallen met kunstmatig licht een negatieve invloed hebben op ons welzijn. Van Vugt zegt daarover “De hersenen zijn een informatieverwerkend orgaan. De ontwikkeling van de individuele hersenen is altijd een complex samenspel tussen genen en omgeving. We kunnen mismatch daarom enigszins voorkomen door organisaties te ontwerpen die meer op de oeromgeving lijken. Zo faciliteren we natuurlijk gedrag.”

Hoe? Door werkplekken, schoolpleinen en ziekenhuizen groener te maken. Door bedrijven die mensen stimuleren om meer te bewegen tijdens hun werk. De oermens zat nooit stil. En al helemaal niet acht uur per dag starend naar een computerscherm.

Oerstom dus als organisaties geen gehoor geven aan onze natuurlijke groene behoeften. Doen ze dat niet, dan is de kans groot dat ze uitsterven.



About Anselien School

Anselien School heeft het interieurconcept "Healthy Spaces, Happy Faces" ontwikkeld. Daarin staat een natuurlijke binnenomgeving ten dienste van de mensen en hun beleving. Zodat zij tot bloei kunnen komen, zich prettiger voelen en naar beste vermogen kunnen presteren.

| www.studioschool.nl

Opmerking toevoegen

Reageer hieronder op de content of neem contact op met de website beheerders

Vraag: Wat is 10 + 4 ?
Je antwoord:
Realisatie door Four Digits op basis van Plone.